و در سايه آن ساير عبادات و اعمال صالح و ويژگيهاى يك جامعه با ايمان و پيشرفته فراهم است ( 1 ) . بايد توجه داشت كه « مكنا » از ماده « تمكين » ، و « تمكين » به معنى فراهم ساختن وسائل و ابزار كار است ، اعم از آلات و ادوات لازم يا علم و آگاهى كافى و توان و نيروى جسمى و فكرى . « معروف » به معنى كارهاى خوب و حق است ، و منكر به معنى زشت و باطل ، چرا كه اولى براى هر انسان پاكسرشتى شناخته شده ، و دومى ناشناس است ، و به تعبير ديگر اولى هماهنگ با فطرت انسانى است و دومى ناهماهنگ . و در پايان آيه مىفرمايد : « و پايان همه كارها از آن خدا است » ( * ( وَلِلَّه عاقِبَةُ الأُمُورِ ) * ) . يعنى همانگونه كه آغاز هر قدرت و پيروزى از ناحيه خدا مىباشد سرانجام نيز تمام اينها به او باز مىگردد كه « إِنَّا لِلَّه وَإِنَّا إِلَيْه راجِعُونَ » . نكته‌ها : 1 - فلسفه تشريع جهاد گر چه در گذشته پيرامون اين مساله مهم بحث بسيار كرده‌ايم ( 2 ) ولى با توجه به اينكه احتمالا آيات مورد بحث ، نخستين آياتى است كه اجازه جهاد را براى مسلمانان صادر كرده است ، و محتواى آن اشاره اى به فلسفه اين حكم دارد ،

--> ( 1 ) پيرامون اهميت امر به معروف و نهى از منكر ، و ساير مسائل مربوط به اين دو وظيفه اسلامى ، و همچنين پاسخ سؤالاتى كه در اين زمينه مىشود مشروحا در جلد سوم صفحه 34 تا صفحه 42 ( ذيل آيه 104 سوره آل عمران ) بحث كرده‌ايم . ( 2 ) در باره فلسفه جهاد در جلد دوم صفحه 14 به بعد ( ذيل آيه 193 سوره بقره ) بحث كرده‌ايم .